CA NHAC VIỆT NAM 35 NĂM NHÌN LẠI

Bùi Công Thuấn

Bài này là cảm nhận của một người thưởng thức âm nhạc theo cảm tính và chủ quan. Vì thế có thể có những nhận định rất khác với bạn đọc. Điều ấy là bình thường, nhất là trong lãnh vực thưởng thức âm nhạc. Nhiều khi  sự khác biệt sâu sắc đến nỗi không thể dung hòa.  Cuộc sống vốn phong phú, sự cảm nhận cũng phong phú. Tôi chỉ viết cảm nhận của mình về những ca khúc thời tôi đang sống, đang hít thở không khí âm nhạc, và thấy lòng mình  vang lên những giai điệu làm cho tâm hồn tôi yêu đời hơn, hạnh phúc hơn.

Những con đường chưa có lối đi...

Nhiều năm tháng sau 30.04.75, âm nhạc VN vẫn dậm chân tại chỗ, chưa vượt qua được ảnh hưởng của dòng nhạc Cách Mạng và kháng chiến. Bởi cái vĩ đại của cuộc kháng chiến vẫn còn bao trùm lên đời sống âm nhạc và phương pháp sáng tác mới chưa xuất hiện. Công chúng vẫn hát : Đất Nước Trọn Niềm Vui, Chiếc Gậy Trường Sơn, Năm Anh Em Trên một Chiếc Xe Tăng, Hành Khúc Ngày Và Đêm, Trường Sơn Đông Trường Sơn Tây, Chiếc Áo Ấy, Cô Gái Sài Gòn Đi Tải Đạn. Có thêm một số ca khúc mới, nhưng vẫn trong dòng nhạc Cách mạng: Vết Chân Tròn Trên Cát, Em ở Nông Trường Anh Ra Biên Giới, Hồ Trên Núi, Bài Ca Người Đi Xây Hồ Kẻ Gỗ, Tình Đất Dỏ Miền Đông, Nhánh Lan Rừng, Màu Hoa Đỏ, Bài Ca Không Quên, Tình Ca Mùa Xuân,Mùa Xuân Bên Cửa Sổ…Thờigian này, công chúng tìm hát những ca khúc trữ tình ở Sàigòn trước 1975.Ở hải ngoại, các ca khúc của Sài gòn được khai thác,  Thúy Nga Paris làm mưa làm gió trên thị trường âm nhạc,  các chương trình của Thúy Nga chỉ được lén lút sao chép ở trong nước. 

Những năm tháng sau 1975 đế thời kỳ đổi mới (1986) là thời kỳ lần mò nhưng bế tắc. Tuy vậy, cũng đã có những bước chuyển.  Ca khúc Việt Nam chuyển dần từ kiểu ca khúc CM  sang kiểu giai điệu trữ tình của ca khúc Sài Gòn trước 1975. Sau đó chuyển hẳn sang giai điệu của các tiết điệu nhảy của nhạc thời trang (cha cha cha, pop, rock...)

Thời kỳ đổi mới. 

Khoảng 1987 trở đi, có một cuộc cách tân mạnh mẽ cách viết ca khúc, mở ra một thời kỳ mới. Ca khúc VN không còn trực tiếp phục vụ nhiệm vụ chính trị, không còn trực tiếp ca ngợi Đảng và Bác Hồ (tuy đề tài này vẫn là đề tài truyền thống), không còn là những bài minh họa đường lối chính sách như trước đó. Mà thiên về tình cảm quê hương, tình yêu và nỗi niềm của cái tôi cá nhân. Đáng kể là ca khúc của cac nhạc sĩ Trần Tiến, Dương Thụ, Bảo Phúc, Bảo Chấn, Phú Quang,Thanh Tùng, Nguyễn Ngọc Thiện,... Ngày nay nhiều bài của thời ấy vẫn đọng lại trong lòng người nghe : Chiều Xuân, Thì Thầm Mùa Xuân(Ngọc Châu), Hoa Cỏ Mùa Xuân, Bên Em Là Biển Rộng(Bảo Chấn), Lời Của Gió (Duy Thái), Lời Tỏ Tình Của Mùa Xuân(Thanh Tùng), Sắc màu, Tóc Gió Thôi Bay (Trần Tiến), Phượng Hồng (Vũ Hoàng), Tóc Em Đuôi Gà (Thế Hiển), Lắng Nghe Mùa Xuân Về ,Vẫn hát Lời Tình yêu (Dương Thụ), Mơ Về Nơi Xa Lắm (Phú Quang), Hà Nội Mùa vắng Những Cơn Mưa(Trương Quý Hải), Có Phải Em Mùa Thu Hà Nội (Trần Quang Lộc), Em Ơi Hà Nội Phố (Phú Quang), Không Còn Mùa Thu, Dòng Sông Lơ Đãng (Việt Anh), Một Thoáng Quê Hương (Từ Huy-Thanh Tùng)...Sự thành công của các ca khúc này là ở chỗ, các nhạc sĩ sáng tác giữ được chất trữ tình của ca khúc VN truyền thống (thú dụ : Em Ơi HàNội Phố), với những khám phá mới về tiết tấu hiện đại (Thí dụ :Thì Thầm Mùa Xuân) Nhiều ca sĩ đã khẳng định mình trong giai đoạn này.Tiếp nối những Bảo yến, Cẩm Vân, Thu Hà...là một thế hệ ca sĩ mới ; Phương Thanh, Lam Trường, Cẩm Ly, Mỹ Linh, Hồng Nhung, Trần Thu Hà, Đàm Vĩnh Hưng, Quang Linh, và sau đó là Quang Dũng, Mỹ Tâm, Hiền Thục, Hồng Ngọc, Mỹ Lệ Nguyễn Phi Hùng...Ca khúc VN giai đoạn này đã thoát ly hẳn các ca khúc cách mạng giai đọan trước và  góp thêm những ca khúc trữ tình thời đại mới làm phong phú thêm nhạc trữ tình VN

Bước vào thế kỷ 21

Từ 2007 trở đi, ca khúc Việt Nam có một bước khởi sắc mới. Ca khúc VN hội nhập với ca khúc thế giới, tuy nhiên cho đến nay, đó mới chỉ là những bước khởi đầu, chưa vươn ra khỏi lãnh thổ VN.  Ca khúc VN từ 2007 đến nay chịu ảnh hưởng trực tiếp của các dòng nhạc nước ngoài về giai điệu, các ca sĩ học tập nguyên si cách biểu diễn của các ca sĩ, các nhóm nhạc. Sân khấu sôi nổi hơn. Ca sĩ đơn cathường xuất hiện vớicác nhóm múa phụ họa. Sân khấu hoành tráng và hiện đại hơn về âm thanh, ánh sáng, trang trí. Các show diễn đòi hỏi nỗ lực cao hơn của ca sĩ, bởi ca khúc được phối âm phối khí phức tạp hơn.Hát và nhảy đòi hỏi ca sĩ phải tập dợt nhiều hơn. Ca nhạc bây giờ hoàn toàn hướng về thitrường và chịu sự chi phối của thị trường. Tất cả tùy thuộc vào công nghệ lăng xê.Trước kia, một ca khúc hay có thể đứng được một năm, giờ đời sống của một ca khúc chỉ tính tháng tính ngày.

Bởi chất lượng nghệ thuật của các ca khúc rất thấp. Chúng na ná nhau trong một album, và na ná nhau từ album này đến album khác. Giọng ca và phong cách biểu diễn của ca sĩ (teen) cũng là những bản sao của nhau và của các ca sĩ và nhóm nhạc nước ngoài. Hầu hết là bắt chước Thúy Nga Paris,Boyzone, BackstressBoys, Westlife, Steps, Wet wet wet, Ricky Martin, Mariah Carey…Có quá nhiều ca khúc lai căng, nháinhạc Hàn, nhạc Mỹ, nhất là ca khúc của các tác giả trẻ, những người chưa có được ý thức sáng tạo độc lập.Trước kia, để trở thành ca sĩ, một giọng ca phải tốn nhiều công sức học tập. Bây giờ, nhờ công nghệ lăng xê, ca sĩteen mọc lên như nấm sau mưa. Thật khó có thể nghe được hết những album của họ. Họ không có gì riêng, không có bài hay, và trình độ nghệ thuật chỉ là hàng vỉa hè. Nghe quảng cáo, tôi đã mua nhiều album, vàchắt chiu thời gian để nghe, cố đãi cát tìm vàng để may ra nhặt lấy được một hạt ngọc nghệ thuật, nhưng đànhthất vọng.Tôitiếc thời gian và tiếc tiền vì mua lầm hàng giả, và rất nhiều rác rưởi.

Tuy vậy lâu lâu cũng chắt chiu được một vài bài, chẳng hạn Bà tôi,  Mưa bay tháp cổ , Giấc mơ trưa.Microphone, Bối Rối,Chiếc Lá Cô Đơn, Đêm Năm Mơ Phố, Con Đường Hạnh Phúc, Trăng Chiều, Kiếp Dã Tràng, Con Cò, Quê Tôi, Về Ăn Cơm, Độc Huyền Cầm...Vâng, trong hàng vạn ca khúc được sảnxuất trong hàng chụcnăm qua, ca khúc VN cũng có được một số ca khúc hay, nhưng liệu những ca khúc ấy có đứng được như những ca khúc tiền chiến, ca khúc trữ tình Sàigòn trước 1975 không, còn phải chờ thời gian. Tuy nhiên, trong xu thế thị trường tiêu thụ (ăn nhanh nuốt nhanh, bỏ cái cũ xài cái mới và chạy theo mode), đã có quá nhiều ca khúc bị đào thải ngay khi chưa đến được công chúng rộng rãi. Thế hệ những Hồng Nhung, Mỹ Linh, Thanh Lam Lam Trường , Đan Trường, Phương Thanh Cẩm Ly, Đàm Vĩnh Hưng , Quang Linh đã sắp qua đi, nhưng ngay cả những Bảo Thy, Lương Bích Hữu, Đông Nhi, Thùy Chi, Hồ Ngọc Hà, Thủy Tiên, Lệ Quyên, Tuấn Hưng, Phạm Quỳnh Anh, dù họ còn khá sung sức trong biểu diễn trên sân khấu hiện nay, nhưng tôi đã thấy con đường đi xuống của họ, bởi họ đã không có được những ca khúc hay như lúc mới xuất hiện (Thùy Chi với Giấc Mơ Trưa, Lệ Quyên với Trăng Chiều, Ngọc Khuê với Bà Tôi...)

Những nỗ lực và những thành bại

Album Nhật Thựccủa Trần Thu Hà (2001) là một trận “thử lửa”. Đây là lời giới thiệu của Hà Trần:”Album Nhật thực là sự kết hợp của ba tâm hồn: nhạc sĩ Ngọc Đại, ca sĩ Trần Thu Hà và nhà thơ trẻ Vi Thùy Linh… Nhiều người nghi ngại không hiểu rồi thứ âm nhạc của không gian mở, phá cách và những ca từ kiểu như vậy có gây "sốc" cho người nghe? Nhưng mình chấp nhận tất cả. Khi làm album, nếu chỉ quan tâm đến nghệ thuật thì rõ ràng không thể kỳ vọng nhiều ở yếu tố thương mại. Cuối cùng thì đó cũng là album của chính mình, của tình yêu và sự khám phá âm nhạc. Ở đó, Hà đang đứng trên một mảnh đất đem đến cho mình thứ cảm xúc mới lạ, tự do, tung tẩy, có thể là một màu sắc mới cho âm nhạc hiện nay chăng?”[1] Bạn thử nghe album này xem, quả thực là một album có nhiều cái mới, song nó xa lạ với thị hiếu thẩm mỹ của công chúng, và rất khó cảm nhận được cái hay như ý tác giả và ca sĩ muốn đạt tới. Nhật Thực là một nỗ lực bất thành.

CD Chat Với Mozart là một nỗ lực theo hướng khác của Mỹ Linh.Đây là lời giới thiệu :” Chat với Mozart có 9 ca khúc dựa trên những giai điệu quen của các nhạc sỹ cổ điển như Vivaldi, Schumann, Tchaikovsky, Mozart... phần lời do nhạc sỹ Dương Thụ viết, phần hoà âm phối khí do nhạc sỹ Anh Quân và Huy Tuấn đảm nhiệm . Với một phong cách âm nhạc đa dạng khi có sự đan xen hoà quyện giữa nhạc cổ điển với nhiều dòng nhạc mà giới trẻ rất yêu thích như Latinh Jazz, R&B. Funk, và một phần lời theo ca sỹ Mỹ Linh là "cực kỳ xuất sắc", Chat với Mozart có thể coi là một bước đột phá của Diva không ngừng sáng tạo này. CD được chuẩn bị trong 2 năm. Mỹ Linh hy vọng CD của mình đã bắc một chiếc cầu nhỏ để âm nhạc cổ điển”[1] Lời giới thiệu thì “hoành tráng” nhưng sau khi phát hành 10.09.2005, CD này đã rơi nhanh vào quên lãng cùng với tên tuổi Mỹ Linh.

Năm Dòng Kẻlà nhóm nhạc có nhiều thể nghiệm và họ đã thành công. CD Cánh Mặt Trời (2007)của họ vừa có phong cách dân gian đương đại, vừa được thể hiện bằng cách hòa âm phối khí và trình bày hiện đại.Vì thế công chúng bình thường có thể cảm được cái hay. Đây là lời giới thiệu:”Cánh Mặt Trời gồm 8 tác phẩm - 8 khúc thức biến chuyển của cuộc sống, mỗi bài hát là một câu chuyện nhỏ mà khi ghép lại, chúng hóa thành một thiên truyện đời rộng mở và mang nhiều ý nghĩa… Các bản phối acoustic và new age được sắp xếp xen kẽ nhau, tưởng chừng như bất hợp lý về mặt âm nhạc, thực chất lại là sự lựa chọn cố ý nhằm tăng kịch tính và màu sắc tưởng tượng cho tổng thể album… Những giai điệu ngũ cung kết hợp với nhạc cụ dân tộc trên nền bản phối hiện đại cùng phong cách phối - hát bè đặc trưng của nhóm là một thử nghiệm sáng tạo khá thú vị của 5 Dòng Kẻ.”[3]

Những năm gần đây ca khúc Rap Việt đã có được những bước khẳng định. Bởi một số ca khúc đã đạt được tính nghệ thuật nhất định. Bạn đã nghe 365Band chưa? Ca khúc của họ thuộc loại “có đẳng cấp” nghệ thuật trong số những nhóm Rap. Đây là ý kiến của một fan nói về 365 Band :” Xem một lần choáng hết biết, trông họ không khác gì mấy anh bên Kpop cùng với tên tiếng Anh nữa. Vậy là mình liền search ngay mấy bài hát của 365 band và một lần nữa bất ngờ khi giọng hát của từng thành viên đều quá tuyệt cộng thêm khoản phát âm tiếng Anh khá chuẩn thì rõ ràng nhóm này có rất nhiều triển vọng… Một điều đáng khen nữa ở 365 band đó là chịu khó hát live, trong khi những ca sỹ khác vừa nhảy vừa lip thì 365 lại live ngon lành [4]. Ca khúc Rap Việt Nam đang tìm cách hội nhập với các trào lưu ca nhạc trên thế giới. Tuy vậy Rap trên thế giới đã có nhiều  hướng khai thác mới lạ và đa dạng, Rap VN chưa đạt được những phẩm chất này.

Có những bước phát triển rất dễ nhận thấy trong ca khúc Việt từ trước 1975 đến nay, chẳng hạn những ca khúc của Trịnh Công Sơn. Nếu những năm 1970 nghe Khánh Ly hát nhạc TCS bằng đàn Guitar thùng mộc mạc, liêu trai thì sau 1975 nghe Hồng Nhung hát nhạc Trịnh (CD Thủa Bống Là Người), người nghe sẽ thất vọng, bởi chất giọng của Hồng Nhung không hơn được Khánh ly trước đó, dù chất lượng thu âm, hòa âm phối khí có nghệ thuật hơn. Nhưng đến Hồ Ngọc Hà, ca sĩ này đã làm mới nhạc Trịnh Công Sơn bằng một giọng hát có sức quyến rũ và bằng sự hòa âm, phối khí hiện đại hơn hẳn, khiến cho, khi nghe Hồ Ngọc Hà hát nhạc Trịnh rồi, người ta không muốn nghe Hồng Nhung nữa (xin nghe Hồ Ngọc Hà hát Hoa Vàng Mấy Độ ). Những ca khúc trữ tình bình dân (mà có người gọi là nhạc“sến”) của các nhạc sĩ Sàigòn như Lam Phươgn, Trúc Phương, Trầm Tử Thiêng,... (đặc biệt qua tiếng hát Chế Linh, Giang Tử, Duy Khánh, Giaolinh, Thanh Tuyền, Phương Hồng Quế…) sở dĩ có sức sống lâu bền trong lòng người nghe bởi vì được biết bằng những giai điệu rất gần với dân ca Nam Bộ, khiến người ta có thể hát ghép những ca khúc ấy với 6 câu Vọng cổ mà không có độ vênh nào. Có điều, những ca khúc ấy nghèo nàn về giai điệu, bình dân về nội dung, ca từ và sơ sài về hòa âm. Nhưng đến những ca khúc được viết với giai điệu dân ca đương đại, thì sự phát triển dân ca, hòa âm phối khí đã vượt rất xa so với những ca khúc trữ tình bình dân xưa.Tương tự như vậy, những ca khúc trữ tình hôm nay được trình bày mới mẻ và hiện đại hơn nhiều về trình độ âm nhạc so với những ca khúc trữ tình trước kia. Bởi nó được hòa âm phối khí theo những khuôn mẫu của nhạc phương tây những năm 1980s, với dàn nhạc và dàn đồng ca phụ họa đầy đặn hơn. Ấy là thời  những love songs của Mariah Carey, Celine Dion, Toni Braxton, Barbar Streissand, Lionel Richie, Rod Stewart…(Xin thử nghe Thùy Chi, Biển và Ánh Trăng và Celine Dion với My Heart Will Go on)

 Hợp lưu ca nhạc trong và ngoài nước

 Nghị quyết 36 của Bộ Chính trị về công tác đối với người Việt Nam ở nước ngoài, mở ra một thời kỳ mới của hoạt động văn hóa ca nhạc, thời kỳ giao lưu văn nghệ trong và ngoài nước.Nghị quyết ghi rõ :”Đảng và Nhà nước ta luôn luôn coi cộng đồng người Việt Nam ở nước ngoài là một bộ phận không tách rời của cộng đồng dân tộc Việt Nam, đã đề ra nhiều chủ trương, chính sách rộng mở và biện pháp cụ thể nhằm tạo điều kiện ngày càng thuận lợi hơn cho đồng bào về thăm đất nước, người thân, đầu tư, kinh doanh, hợp tác khoa học - công nghệ, hoạt động văn hóa - nghệ thuật…”[5]Nhiều ca nhạc sĩ Việt kiều đã về nước hoạt động âm nhạc (chẳng hạn gia đình nhạc sĩ Phạm Duy), nhiều ca sĩ trong nước đi biểu diễn ở nước ngoài, Báo Thanh Niên tổ chức nhiều chương trinh ca nhạc Duyên dáng Việt Nam có được tiếng vang. Nhiều ca khúc của các nhạc sĩ Sàigòn trước 1975 được cho phép hát lại. Tình hình ca nhạc có những bước chuyển. Chẳng hạn, nhiều ca sĩ trẻ muốn khẳng định đẳng cấp của mình thì thử sức với những ca khúc đã từng nổi tiếng từ trước 1975 ở Saigòn. Chẳng hạn, DVD "Mỹ Lệ in Symphony”, Mỹ Lệ  hát  một số ca khúc  của Dương Thiệu Tước, Phạm Duy, Trịnh Công Sơn, Ngô Thụy Miên. Từ Công Phụng… Lệ Quyên hát Ảo Ảnh, Chiếc Lá Cuối Cùng, Thùy Chi hát Niệm Khúc Cuối. Phạm Khánh Hưng hát Giáng Ngọc…Nhưng cũng có một thực tế này, nhiều ca sĩ hải ngoại về nước hát như Elvis Phương, Lệ Thu Giao Linh Tuấn Ngọc, Khánh Hà,... xưa kia họ là những giọng ca vàng của Sàigon, giờ chỉ còn vang bóng. Họ xuất hiện trên sân trong nước với dáng vẻ già nua, hát những bài hát cũng “già nua” như hình sắc của họ, những bài của các thập niên 1970s, cho những người ở lứa tuổi 60 trở lên. Họ không thể cạnh tranh được với các ca sĩ trẻ trong nước. Rồi đây những chiếc lá vàng sẽ rơi rụng khi mùa đông về.

Những xua hướng phát triển của ca khúc Việt nam Có thể nhận thấy một vài xu hướng phát triển của ca nhạc Việt Nam hiện nay. Xu hướng viết dân ca đương đại mà gần đây là các ca khúc Bà Tôi, Con Cò, Về Ăn Cơm, Mưa Bay Tháp Cổ và  CD Cánh Mặt Trời…thay thế cho cách viết dân ca trước đó (Tơ Hồng, Đất Phương Nam, Trên Đỉnh Phù Vân…). Xu hướng nhạc trẻ sáng tác theo phong cách nhạc trẻ thế giới, xen kẽ lời Việt, lời tiếng Anh (như 365Band) và xu hướng nhạc trữ tình truyền thống, tìm cách làm mới về tứ, về lời và giai điệu, như các ca khúc của Phú Quang, Trần Tiến, Vũ Quốc  Việt, Võ Thiện Thanh…Tất nhiên vẫn còn loại ca khúc bắt chước,lai căng, nhạc chế và "những thảm họa nhạc Việt" [6], nhưng thời gian sẽ quét sạch những thứ rác rưởi đó.

Tôi luôn mong được nghe, được hát những ca khúc hay của nhạc Việt Nam mọi thời đại. Nhưng sáng tạo là một con đường đầy khó khắn, trên con đường đó, người trẻ luôn tiến lên phía trước.

Tháng 5.2011

_________________________

[1] http://vietbao.vn/van-hoa/gioi-thieu- album-moi- Nhat- thuc- cua- Tran- Thu- Ha/ 10724060/181

[2] http://vietbao.vn/Giai-tri/My-Lonh-Chat-voi-Mozart-khong-don-thuan-chỉ-la-mot-dia-nhac/55081489/50/

[3]http://www.tin247.com/5_dong_ke_ruc_ro_voi_canh_mat_troi-8-21295842.html

[4]http://blog.yume.vn/xem-buzz/365-band-nhung-vi-tinh-tu.silentt.35A78053.html

[5]Nghị Quyết số 36/NQ-TW ngày 26/3/2004 của Bộ Chính trị về công tác đối với người Việt Nam ở nước ngoài

[6]http://laodong.com.vn/Tin-tuc/Bi-hai-quanh-nhung-Tham-hoa-nhac-Viet/43230

_____________________