trang Blog

buicongthuanTham gia: 25/04/2009
  • THƠ LỤC BÁT,  một cõi trời mênh mông
    Sáng Tác
    CameraNikon D3
    ISO3200
    Aperturef/8
    Exposure1/50th
    Focal Length200mm

    THƠ LỤC BÁT, một cõi trời mênh mông

    THƠ LỤC BÁT,  Một cõi trời mênh mông                                                                                                           

        Bùi Công Thuấn

     

                Trong  thi ca tiếng Việt, Lục Bát là một cõi trời mênh mông mà không hẳn nhà thơ nào cũng có thể vươn tới những đỉnh cao. Tôi tin rằng, dù thơ Việt Nam có cách tân thế nào, có những hình thức mới mẻ nào khác, thì  Lục Bát vẫn tồn tại mãi, bởi vì Lục Bát là tiếng nói gần gũi, đằm thắm, thiết tha cuả người  dân Việt mà ít có thể thơ nào sánh được.

    1. Lời vui , mạo muội xin thưa …

                Đối với người Việt Nam,  làm  những câu vần Lục Bát , dễ như  thở không khí. Chẳng hạn :

     “ Hôm nay mùng tám tháng ba / chị em phụ nữ đi ra đi vào ..” Trong những dịp vui cộng đồng , những dịp họp mặt  , ta thường gặp  “ nhà thơ dân gian “  ứng khẩu ngay một bài Lục Bát rồi đọc to lên , mọi người tán thưởng , vỗ tay rôm rốp. Có người còn vận Lục Bát vào những câu hò như “a li hò lờ “  sôi nổi , ấn tượng . Không khí cuộc vui trở nên hấp dẫn hơn cả đại hội nhạc Rock

    Vậy mà khi đi tìm những bài Lục Bát hay , tôi phát hiện ra  nhiều nhà thơ , kể cả những nhà thơ nổi tiếng , đã không thể để đời được  bài Lục Bát hay nào trong sự nghiệp  thơ cuả mình. Họ có thử bút , nhưng chỉ làm được những bài “ thường thường bậc trung “  ,  chẳng để lại ấn tượng gì , có khi còn thua ca dao bình dân

    Bây giờ nếu  Hội Nhà Văn tổ chức một cuộc kiểm tra năng lực thơ cuả hội viên bằng cách mở một cuộc thi Lục Bát , Hội ra đề  , mỗi hội viên thơ làm một bài Lục Bát  khoảng 100 câu , tôi dám chắc rất nhiều người phải trả lại thẻ hội viên ( ! )  Không tin , Hội cứ mở một cuộc tỷ thí , giưã thanh thiên bạch nhật , giưã sân đình làng Văn , có thần dân cả nước và quốc tế chứng kiến  , chắc là cuộc tỷ thí ấy sẽ vang động khắp năm châu , và người  đoạt giải , xứng đáng được khắc bia đặt trong Văn Miếu .

     Xin lỗi các nhà thơ , kẻ viết bài này chỉ nói vui thôi , không dám hoài nghi gì về tài năng thơ và sự đóng góp văn chương cuả các vị đâu . Bởi vì chỉ cần làm được một bài thơ hay , không cứ gì Lục Bát , nhà thơ Việt nam  đã có đóng góp cho sự nghiệp văn chương cuả  dân tộc rồi . Chuà Hương cuả Nguyễn Nhược Pháp , Ông Đồ cuả Vũ Đình Liên , Cuộc Chia Ly Màu Đỏ cuả Nguyễn Mỹ  là những thí dụ ..

    2.Lục Bát thương kẻ tài hoa …

                Đọc ca dao , đọc truyện Kiều ( Đoạn Trường Tân Thanh ) , đọc những bài ca vè , và thơ  Lục bát cuả những bậc tài danh , ta nhận  ra những khả năng đặc biệt cuả thể thơ này . Lục Bát có thể miêu tả mọi cảnh ngộ , mọi sinh hoạt , mọi diễn biến đời sống  bằng những lời gần gũi tâm sự , những lời thiết tha cồn cào tâm can hay những tiếng sắt tiếng vàng binh đao Hán –Sở chiến trường . Lục Bát có thể nói những điều sâu kín trong tâm hồn bằng ngôn ngữ tinh tế , trang trọng cảm động , ngôn ngữ châu ngọc lấp lánh , ngôn ngữ làm thơm tho cả không gian .Lục Bát cũng có thể nói bông đuà mọi chuyện trên đời bằng những lời Nôm na  , những lời quàng xiên , những lời thô tục , những lời bốc mùi không ngửi được 

                Sau khi thất thân với Mã Giám Sinh , Kiều bị Tú Bà  xỉ mắng  thậm tệ . Ngôn ngữ Lục Bát  cuả Nguyễn Du đọc nghe nổi da gà .                           

     “ Cớ sao chịu trót một bề

                                           Gái tơ mà đã ngưá nghề sớm sao

                Nguyễn Du tóm tắt cả truyện Kiều chỉ trong một câu mở và một câu kết truyện Kiều với ý nghiã tư tưởng sâu xa 

        Trăm năm trong cõi người ta…

                                        …Mua vui cũng được một và trống canh “

                Bùi Giáng đuà nghịch với ngôn từ . Ông chắp những từ nối ( loại hư từ ) thường dùng trong văn chính luận để  dựng nên một đoạn Lục Bát giàu ý nghiã tư tưởng

                                          - Nếu và nhưng vẫn ắt rằng
    Tuy nhiên thế nọ thường hằng thế kia
    Và nhưng tuy dẫu là chia
    Lìa cha biệt mẹ bốc tia sinh tồn

                                                                  (Tuy nhiên)

                Ca dao có nhiều cách diễn tả chân chất nhưng  thú vị bất ngờ

    Một tâm trạng yêu :

                                                    Gió sao gió mát sau lưng

                                                    Dạ sao dạ nhớ người dưng thế này

                                                                                              ( ca dao )

                Một nỗi buồn thương man mác

                                                    Gió đưa cây cải về trời

                                                    Rau răm ở lại chịu lời đắng cay

                                                                                                ( ca dao )

    Một tình cảnh vất vả , khó xử cuả người phụ nữ nông dân , lúc dậy sớm chuẩn bị cho một ngày lao động

                                                    Đang khi cơm lưả đang nồng

                                                    Lợn kêu , con khóc , chồng đòi tòm tem

                                                    Bây giờ cơm chín , lợn im

                                                    Con thôi đòi bú , tòm tem thì tòm

                                                                                               ( ca dao )

                Và một cuộc rượt đuổi không sao với tới được giưã chàngnàng trong tình yêu

                                                    Em như cục cứt trôi sông

                                                    Anh như con chó chạy rông trên bờ  

                                                                                                  ( ca dao )

    Nhân gian  từng truyền tụng những câu thơ hiện đại rất thú vị cuả  Bút Tre như thế này ( Tôi không rõ có đúng nguyên văn , hay dân gian có chế biến đi chăng )

                                                    Anh đi chiến dịch  Pờ - Lây

                                                    Cu dài dằng dặc biết ngày nào ra

                Hoặc

                                                    Chị em phụ nữ đánh cầu

                                                    Lông bay phần phật trên đầu các cu

                Tác giả đã  sử dụng kỹ thuật chơi chữ  tài hoa trong việc tách âm và ngắt dòng chữ Pờ lây cu ( tỉnh Pleiku ) và môn thể thao vũ cầu ( cầu lông ) , cùng với kỹ thuật làm méo chữ . Chữ các cụ thành các cu , do vần gieo Lục Bát phải là vần bằng . Bút Tre lợi dụng ngay cái hiểm hóc cuả Lục Bát để tạo ra tiếng cười . Dù sự việc được miêu tả là những việc nghiêm trang .

                Lục Bát thật dễ làm , nhưng làm được một bài Lục Bát hay thật không đơn giản . Đọc thơ Lục Bát , ta dễ gặp cảm giác này : câu chữ trau chuốt , vần gieo rất chỉnh , âm điệu du dương , nhưng bài thơ cứ trôi tuột đi , ta cố tìm lấy chút gì để nhớ , nhưng đành phụ lòng tác giả mà ngậm ngùi lắc đầu . Có khi ta thấy người viết vất vả quá sức trong từng con chữ ,  như đánh vật với bằng – trắc , với  vần gieo ; bị dẫn vào chỗ sơn cùng thuỷ tận để tìm từ ; luẩn quẩn mãi không sao làm mới được vần điệu . Câu chữ trúc trắc  , gò bó , gượng gạo đến  khổ sở  . Làm dăm bảy câu Lục bát còn dễ , làm đến vài chục câu đã khó, nhưng để viết được vài trăm câu hay vài ngàn câu Lục bát ( Truyện Kiều 3.254 câu ; Thiên Nam Ngữ Lục 8.136 câu ) thật khó mà tưởng tượng được sự vất vả cuả nhà thơ lớn như thế nào . Người phải vắt kiệt sức lực ,vỡ oà  tim óc , dốc hết vốn liếng , cày cuốc rũ người trên cánh đồng chữ nghiã  , lục mót từ ngữ , nghiêng ngưả  vần gieo , biến tấu nhạc điệu , phối khí bút pháp , gia giảm khẩu vị , lại phải hoá thân bay lên cõi mênh mông cuả tình ý nhân gian và cõi vô cùng cuả tâm linh  ngời ngời ánh sáng ( Nguyễn Du từng được coi là người có con mắt nhìn sáu cõi thế gian , tấm lòng thấu suốt nghìn đời ) .  Chưa một thể thơ nào đòi hỏi quyết liệt tài năng , sức lực và tâm huyết nhà thơ đến thế . Không có tài  không thể làm được Lục Bát hay .

    Lục Bát là thể thơ cuả những nhà thơ tài hoa , những nhà thơ sống mãi với dân tộc .

    Cái hay cuả Lục Bát là ở tình ý , lời , kiểu tư duy  và ở chính sự tài hoa cuả cá tính sáng tạo . Đành rằng  , ở thể loại nào , thơ cũng đòi những yếu tố âý , song ở Lục Bát thì tình ý phaỉ đi liền với nhau và sự tài hoa là yếu tố quyết định làm nên đặc sắc Lục Bát . Lục bát cuả Nguyễn Bính hội tụ được những yếu tố ấy . Ngày nay ,  Lỡ Bước Sang Ngang , Cô Hàng Xóm ..vẫn làm rung cảm mạnh mẽ tâm hồn người đọc . Thú thực,  mỗi lần đọc Lỡ Bước Sang Ngang tôi không sao cầm lòng được .Tâm hồn mình cứ rưng rưng . Sự xúc động  như tự thâm sâu cuả hồn quê , cuả hồn người , cuả bản thể Việt  . Sự xúc động có chiều sâu nhân văn , chiều sâu văn hoá , và cả chiều sâu tâm thức Việt. Bài thơ Đan Áo Cho Chồng cuả T.T.Kh cũng có cái tình như thế nhưng không có được sự tài hoa .Bài Gửi T.T.Kh cuả Thâm Tâm chỉ có ý , rất ít tình và nghèo nàn sự tài hoa. Nói đến tình ýtài hoa, thì Nguyễn Bính đã để lại những dấu ấn không thể nhoà trong thơ . Ông mở ra một con đường Lục bát Nguyễn Bính cho nhiều người đi sau

    Lục Bát đương đại ,  ý có thể sâu , nhưng tình thì rất nhạt và thật hiếm có  phong cách tài hoa. Những bài như : Tâm Sự Nàng Thuý Vân cuả Trương Nam Hương, Nỗi Niềm Thị Nở cuả Quang Huy và Lời Ru Con Cuả Người Yêu Cũ cuả Phạm Ngà , có những nét mới mẻ sáng tạo , tình ý khá hay , nhưng vẫn có chỗ ngượng nghịu thô vụng.

                                                    TÂM SỰ NÀNG THUÝ VÂN

                                                    Nghĩ thương lời chị dặn dò

                                            Mười lăm năm đắm con đò xuân xanh

                                                    Chị yêu lệ chảy đã đành

                                            Chớ em nước mắt đâu dành chàng Kim

                                         

                                                    Ơ kià sao chị ngồi im

                                            Máu còn biết chảy về tim để hồng

                                                    Lấy người yêu chị làm chồng

                                            Đời em thể thắt một vòng oan khiên

                                                    Sụt sùi ướt cỏ Đạm Tiên

                                            Chị thương kẻ khuất đừng quên người còn

                                                    Mấp mô số phận vuông tròn

                                            Đất không thể nhốt linh hồn đòi yêu

                                                    Là em nghĩ vậy thôi Kiều

                                            Sánh sao đời chị ba chiều bão giông

                                                    Con đò đời chị về không

                                            Chở theo tiếng khóc đáy sông Tiền Đường

                                                    Chị nhiều hờn giận yêu thương

                                            Vầng trăng còn lấm  mùi hương hẹn hò

                                                    Em chưa được thế bao giờ

                                            Tiết trinh thương chị đánh lưà trái tim

                                                    Em thành vợ cuả chàng Kim

                                            Ngồi ru giọt máu tượng hình chị trao

                                                    Giấu đầy đêm nỗi khát khao

                                            Kiều ơi , em  đợi   kiếp   nào   để   yêu ?

                                                                ( Trương Nam Hương )

                                                    NỖI NIỀM THỊ NỞ

                                                    Người ta cứ bảo dở hơi

                                            Chấp chi miệng thế lắm lời thị phi

                                                    Dở hơi , nào dở hơi gì

                                            Váy em xắn lệch nhiều khi cũng tình

                                                    Làng này khối kẻ sợ anh

                                            Rượu be với chiếc mảnh sành cầm tay

                                                    Sợ anh chửi đổng suốt ngày

                                            Chỉ mình em biết anh say rất hiền

                                                    Anh không nhà cưả bạc tiền

                                            Không ưa luồn cúi không yên phận nghèo

                                                    Cái tên thơ mộng Chí Phèo

                                            Làm em đứt ruột mấy chiều bờ ao

                                                    Quần anh ống thấp ống cao

                                            Làm em hồn viá nao nao đêm ngày

                                                    Khen cho con tạo khéo tay

                                            Nồi này thì úp vung này chứ xao!

                                                    Đêm nay trời ở rất cao

                                            Sương thì đẫm quá , trăng sao lại nhoà

                                                    Người ta … mặc kệ người ta

                                            Chỉ em tất thật đàn bà với anh

                                                    Thôi rồi , đất lắm tiết trinh

                                            Hồn em nhập bát cháo hành nghìn năm

                                                                                       ( Quang Huy )

                                           LỜI RU CON CUẢ NGƯỜI YÊU  CŨ

                                                    Dừng chân bất chợt , lắng nghe

                                            Tiếng   ru   mới   mẻ   gọi   về   xa   xôi

                                                    Điệu ru quen thuộc bao đời

                                            Mà  xao  xuyến , mà  bồi  hồi  tiếng  ru

                                                    Một thời thân thiết dạo xưa

                                            Người con gái ấy bây giờ ru đây

                                                    Tròng trành tiếng gió tiếng mây

                                            Nưả  ru  bé  ngủ  nưả  lay  gọi  lòng

                                                    Con thuyền nói với dòng sông

                                            Cánh cò nói với mênh mông nắng chiều

                                                    Thời gian nói với tình yêu

                                            Buồn vui lại nói những điều buồn vui

                                                    Xin đừng ai nưã như tôi

                                            Chuyện không đâu để buì ngùi tháng năm

                                                    Hẳn như cách trở xa xăm

                                            Thì  tôi  ru  khẽ  ru  thầm  cùng  em

                                                    Ngủ yên cho bé ngủ yên

                                            Và người cha ấy vững bên chiến hào

                                                    Qua bao sông rộng núi cao

                                            Tiếng ru dẫu ở nơi nào cũng thương

                                                    Chẳng làm con nhện tơ vương

                                            Bao con đường vẫn một đường quanh nôi

                                                    Lời ru như lưả bừng soi

                                            Bên nhau ấm những cuộc đời chia xa

                                                    Để lòng mãi mãi thiết tha

                                            Để cho ai đó vượt qua chính mình

                                                                                    ( Phạm Ngà )

                Vô tình,  tôi nhặt được ba bài Lục Bát cùng thể hiện những nỗi niềm , những tâm sự , những số phận phụ nữ . Trương Nam Hương làm người đọc giật mình ( chữ cuả Nguyễn Du ) , vì bấy lâu nay ta đã bỏ quên mất Thuý Vân . Nguyễn Du đã quá chú ý đến Kiều mà hy sinh Thuý Vân, chẳng lẽ người đọc lại vô tình với nàng ? Nguyễn Du miêu tả Thuý Vân là người phúc hậu , nàng được hưởng trọn vẹn hạnh phúc , suốt đời vô tư . Người đọc cũng lầm tưởng như thế. Trái lại , Trương Nam Hương hé mở  số phận bi đát cuả Thuý Vân và lên tiếng nói cho nàng . Tiếng kêu thương ấy dường như vang mãi trong vô vọng ! .  Thị Nở cũng là một số phận như vậy. Một con người dở hơi . Dở hơi  là vô tư ,là  không biết nghĩ , không biết buồn và không có nhu cầu sống hạnh phúc? Nhưng Thị là một con người , hơn nưã là một  phụ nữ , Thị có quyền sống và khát khao hạnh phúc như mọi người. Tiếc thay ,Thị đã bị vùi dập chẳng khác gì Chí Phèo. Quang Huy đã viết được những câu rất hay về Thị , tiếp sức với Nam Cao , trả lại cho Thị chút phận người. Ở bài Lời Ru Con Cuả Người yêu Cũ  , Phạm Ngà vẽ nên những hình ảnh đẹp mơ hồ về người phụ nữ , về người chồng chiến đấu , về tương lai con trẻ và cái tình riêng cuả nhân vật trữ tình .Những tưởng ngòi bút Phạm Ngà sẽ đưa người đọc đi mãi vào thế giới lãng mạn cuả tâm hồn , ở đó ,  mọi giá trị cuộc sống bị vượt qua chỉ còn lại cuộc tình cuả “ cái tôi “ . Nhưng kết thúc bài thơ là một câu thật bất ngờ , tuyệt hay về tình ý , sáng lên tiếng nói lương tri . Đó là cái đẹp cần phải có . Câu thơ có sức làm bừng tỉnh người đọc,  về cái tôi và  cuộc sống xung quanh . Xung quanh ta có bao nhiêu người sống đẹp , ta không thể ích kỷ nhỏ nhoi…

                                                    Để lòng mãi mãi thiết tha

                                            Để cho ai đó vượt qua chính mình             

    3. Lục Bát thế kỷ XX có gì mới ?

                            Đoạn Trường Tân Thanh ( truyện Kiều ) là đỉnh thi sơn ,  là ngôi đền thiêng Lục Bát Việt Nam đầu thế kỷ 19 . Thế giới ấy , ngôi đền ấy là nghệ thuật , là tâm thức và là tiếng nói Việt  . Nguyễn Du với Lục Bát trở thành biểu tượng thành tựu nghệ thuật cuả dân tộc Việt , trở thành niềm tự hào cuả một dân tộc giàu lòng nhân ái , vượt lên mọi thăng trầm cuả lịch sử bằng vẻ đẹp nhân văn sáng trong như ngọc quý.

     Thế kỷ XX là thế kỷ cuả bao nhiêu trào lưu phương Tây tràn vào Việt Nam mà nhiều

    nhà thơ Việt Nam đánh mất mình trong đấy. Bùi Giáng khẳng định  : “Chúng ta quen thói ngóng chạy theo đuôi mọi thứ trào lưu chủ nghĩa, chúng ta tuyệt nhiên không còn giữ một chút tinh thể cỏn con nào cả để thể hội rằng lục bát Việt Nam là cõi thi ca hoằng viễn nhất, kỳ ảo nhất của năm châu bốn biển ba bảy sông hồ“ ( Thi Ca Tư tưởng) .

    May thay , Lục Bát Việt Nam vẫn là một cõi trời mênh mông mà những nhà thơ tài hoa

    Việt Nam tiếp tục toả sáng  những sắc màu rực rỡ , mới mẻ , truyền thống và hiện đại .

     Đầu thế kỷ XX phải kể đến Tản Đà . Ông có những bài Phong Dao thật đặc sắc . Những

    bài ấy dùng tình ý và ngôn ngữ ca dao để nói những cảm thức mới . Ngòi bút Tản Đà nhuần nhuyễn và tinh tế , lãng mạn và tài hoa đáng kinh ngạc . Tản Đà đã mở ra cách  sử dụng chất liệu ca dao để làm thơ Lục Bát mà sau này nhiều nhà thơ kế tục.

        Con cò lặn lội bờ ao

        Phất phơ đôi giải yếm đào gió bay

        Em về giục mẹ cùng thầy

        Cắm sào đợi nước biết ngày nào trong ?

        Con cò lặn lội bờ sông

        Ngày xanh mòn mỏi , mà hồng phôi pha

        Em về giục mẹ cùng cha

        Chợ trưa, dưa héo  nghĩ mà buồn tênh

                    ( Tuyển tập Tản Đà , nxb Văn Học 1986  )

                                    Thề Non Nước là một thành công khác về Lục Bát cuả Tản Đà . Bài thơ vưà có khí vị cổ điển vưà mở ra chân trời lãng mạn cho thi ca giai đọan sau .

                            Thơ Lục Bát cuả những nhà thơ Lãng Mạn ( 19301945 ) mới mẻ ở “ cái tôi “ cuả nhà thơ Tiểu Tư Sản. Ngôn ngữ thơ trau chuốt , đạt đến sự tinh tế hiếm có trong nghệ thuật diễn tả những rung cảm lãng mạn cuả tâm hồn ( Ngậm Ngùi– Huy Cận ..) . Lục Bát Lãng Mạn cóchất giọng riêng . Cho đến nay Lục Bát Lãng Mạn vẫn giữ nguyên cái hay mặc dù  đã qua trên nưả thế kỷ . Ta có thể nhặt ra nhiều hạt châu ngọc như Ngậm Ngùi ( Huy Cận ) , Thơ Sầu Rụng ( Lưu Trọng Lư ) ; Luỹ Tre Xanh , Rằm Tháng Giêng ( Hồ Dzếnh ) , Huế Đa Tình ( Bích Khê ) , Bến Hàn Giang ( Hàn Mặc Tử ),  Đan Áo Cho Chồng ( T.T.Kh ) , Gửi T.T.Kh ( Thâm Tâm ) ...Trong bầu trời Lục Bát Lãng Mạn, Nguyễn Bính là một nhà thơ  rất mực tài hoa. Chân Quê , Lỡ Bước Sang Ngang , Tương Tư , Người Hàng Xóm … làm xúc động bao nhiêu tâm hồn người đọc . 

                            Giai đọạn kháng chiến chống Pháp . Lục Bát phát triển theo một hướng khác . Văn hoá văn nghệ phục vụ công nông binh . Lục Bát gần với kể chuyện , rất ít chất thơ .  Chẳng hạn  , Kể Chuyện Vũ Lăng  ( Anh Thơ ) ; Tình Tháp Mười ( Bảo Định Giang ) .. .Thời này , đa số các nhà thơ làm thơ tự do , rồi chen vào câu Lục bát . Bài Ca Vỡ Đất , Bao Giờ Trở Lại ( Hoàng Trung Thông ) ; Bầm Ơi ; Sáng Tháng Năm ( Tố Hữu ) .

                            Lục Bát cuả Tố Hữu giai đoạn này ( tập thơ Việt Bắc ) và cả giai đoạn sau ( tập Gió Lộng ; Ra Trận ; Máu và Hoa , Nước Non Ngàn Dặm ) có nét chung này : Tố Hữu sử dụng  ngôn ngữ biểu cảm cuả ca dao , ông đưa vào thơ hình ảnh quần chúng  , nói cái giọng quần chúng , nói cái tình kháng chiến , tình công dân . Cái tôi chuyển hoá thành cái ta ,  thơ ông hướng về quần chúng mà kêu gọi , động viên , chia xẻ . Trong thơ , Tố Hữu hay gọi  “ ơi “ . Lối viết này rất nhiều nhà thơ đi sau ông bắt chước , thậm chí ảnh hưởng đến tư duy cuả cả giai đoạn  thơ kháng chiến chống Mỹ ở miền Bắc .

    Bầm ơi có rét không bầm

    Heo heo gió núi , lâm thâm mưa phùn

                                           ( Tố Hữu-Bầm Ơi )

    Cháu ơi cháu lớn với bà

    Bố mày đi đánh giặc xa chưa về

                                          ( Tố Hữu - Cá Nước )

    Sáng hè đẹp lắm em ơi

    Đầu non cỏ lục mặt trời vưà lên …

                                                …Nỗi niềm chi rưá Huế ơi

    Mà mưa xối xả trắng trời Thưà Thiên

                                ( Tố Hữu - Nước Non Ngàn Dặm )

    Thành phố ơi ! cám ơn nhjiều

    Cho tôi hiểu suốt hai chiều tâm tư

                                       ( Hoài Anh –Bài Thơ Tình Thành Phố )

    Tôi về xứ Huế mưa sa

    Em ơi Đồng Khánh đã là ngày xưa

                                        ( Nguyễn Duy – Nhớ Bạn )

    Anh là thực đấy anh ơi

    Trong em sáng một mặt trời thương yêu

                                      ( Phan Thị Thanh Nhàn – Không Đề )

    Xoá nhoà ảo tích , em ơi

    Chỉ còn đọng lại mảnh trời lá xanh

                              ( Bửu Khánh Hồ - Lá Nõn )

                    Những bài Lục Bát thực sự thành công cuả Tố Hữu không nhiều . Việt Bắc vận dụng được lối giao duyên cuả ca dao , Kính Gửi Cụ Nguyễn Du đặc sắc ở nghệ thuật đối thoại với Nguyễn Du về những vấn đề Tố Như gửi gắm trong thơ. Mẹ Suốt phát triển thể cuả ca dao , có phong vị lãng mạn và hơi thơ anh hùng ca . Luy Lâu là cảm thức lịch sử về hai bà Trưng , có  hơi thơ anh hùng ca . Lục Bát Tố Hữu gần với Ca hơn là Thơ  và có nét riêng  . Nội dung rao truyền Cách Mạng ,  tình cảm  Cách Mạng , tình công dân . Chất liệu là  hiện thực cách mạng .Tính hiện đại , tính chính trị , tính quần chúng  là phẩm chất chính cuả Lục Bát Tố Hữu ( cũng là cuả thơ Tố Hữu ) . Nói cho đúng , Tố Hữu chỉ dùng Lục Bát như một phương tiện chuyển đạt nội dung chính trị , dùng Lục Bát để nói với  quần chúng công nông binh , nói tiếng nói công nông binh , bởi vì Lục bát hoà thanh dễ lọt tai , dễ nhớ , dễ thuộc .Ông không sáng tác những bài thơ Lục Bát nghệ thuật  . Tuy vậy , những bài Lục Bát cuả Tố Hữu có những đóng góp nhất định vào sự phát triển cuả  thơ Lục Bát thế kỷ XX.

                                                …Trường sơn , xẻ dọc , rọc ngang

                                                    Xẻng tay mà viết nên trang sử hồng

                                                    Trường sơn , vượt núi , băng sông

                                                    Xe đi trăm ngả chiến công bốn muà

                                                    Trường sơn , đông nắng , tây mưa

                                                    Ai chưa đến đó , như chưa rõ mình..

                                                                ( Nước Non Ngàn dặm – Tố Hữu )

                                                                    Con sông Dâu chảy về đâu

                                                    Mà lơ thơ… đến Luy Lâu lại dừng

                                                    Cho ta nhớ thuở bà Trưng

                                                    Chiến thuyền giấu bến , cây rừng giấu binh

                                                    Luy Lâu ngạo nghễ cung đình

                                                    Tàn canh tiệc rượu…Giật mình sấm ran

                                                    Bốn bề nổi lưả Văn Quan

                                                    Ba quân gươm giáo ngập tràn thành đô

                                                    Chém đầu Tô Định , giặc Ngô

                                                    Xác phơi , chín chín đống mồ cỏ hôi

                                                    Hai nghìn năm cũ qua rồi

                                                    Sông Dâu nay đã cát bồi dòng xưa

                                                    Luy lâu còn đó … gió mưa

                                                    Vẫn nghe phần phật ngọn cờ Trưng Vương

                                                                ( Tố Hữu-15.10.1986 – báo Văn Nghệ số 3-4 . 1987 )

                    Lục bát những năm trước và sau 1975 phát triển theo hai hướng : tiếp tục khai thác chất liệu ca dao , thể hiện những tình tự dân tộc theo hướng Nguyễn Bính , hoặc phản ánh đời sống , hướng về quần chúng , nói tiếng quần chúng , nói tình ý công dân , theo hướng  cuả Tố Hữu

                                                    LỖI HẸN CÙNG CA DAO

                                                    Vườn nay người khác đã rào

                                            Khóm mai thay chỗ khóm đào ngày xưa

                                                    Em ngồi giặt áo giưã trưa

                                            Đâu rồi môi hát vu vơ một mình ?

                                                    Em ngồi giặt áo lặng thinh

                                            Vò cho sạch những vết tình còn vương

                                                    Giũ cho vơi hết giọt buồn

                                            Phơi cho khô hết nhớ thương xa vời…

                                                    Đàn Kiều được mấy khúc vui

                                            Thơ Kiều có vận vào đời em chăng ?

                                                    Tình so chưa đủ ngũ âm

                                            Áo chồng con đã nặng oằn dây phơi

                                                    Áo ca dao gió cuốn rồi

                                            Câu ca dao,  trả cho người khác qua …

                                                    Tóc mai rủ bóng hiên nhà

                                            Chuyện xưa dù nhắc vẫn là chuyện xưa

                                                    Em ngồi giặt áo giưã trưa

                                            Rát bàn tay vẫn vò chưa sạch lòng

                                                                                      ( Thanh Nguyên )

                                                    LỜI RU ĐỒNG ĐỘI

                                                    Ngủ đi bạn , ngủ đi anh

                                            Cánh tay mình ngả ra thành gối êm

                                                    Ngủ đi bạn , ngủ đi em

                                            Ngủ ngon giấc ngủ gối lên tay mình

                                                    Hiếm hoi cái giấc yên lành

                                            Hành quân xa, lại tiếp hành quân xa

                                                    Bao anh lính trẻ đã già

                                            Chưa sang hết suối , chưa qua hết rừng

                                                    Ngủ hầm , ngũ võng , ngủ bưng

                                            Gối đầu tay ngủ cầm chừng mỗi đêm

                                                    Có người ngủ thế thành quen

                                            Đã nghe sợi tóc bạc trên tay mình

                                                    Trong hầm biên giới Tây Ninh

                                            Lặng yên mình ngắm lính mình ngủ yên

                                                    Bụi đường trắng tóc thanh niên

                                            Má   này   thì   lại   áp   lên   tay   này

                                                    Trái tim đập ở cổ tay

                                            Tim ta  ru  giấc  ngủ  đầy  cho  ta

                                                    Cánh tay cặp khẩu A.K

                                            Ngày là bệ súng , đêm là gối êm

                                                    Ngủ đi anh , ngủ đi em

                                            Ngủ ngon giấc ngủ gối lên tay mình

                                                                          ( Nguyễn Duy  . 8-6-1978 )

                    Lục bát cuả Hoàng Cầm( Gọi Đôi , Giả Vờ .. ) tuy tình ý  không nồng nàn như Nguyễn Bính song có được những tứ thơ lạ , cùng với nét tài hoa vốn có trong thơ cuả ông. Trần Mai Ninh là một khuôn mặt thơ mạnh mẽ , gân guốc và rất lạ. Thơ Lục Bát cuả ông cũng có được nét ấy ( Lời Nương Theo Lòng Nắng Gió, Chờ Lưả , Nhịp Muôn Đời (1) ) Có người ca ngợi Lục bát Đồng Đức Bốn . Thực ra Đồng Đức Bốn đi con đường  Nguyễn Bính đã vạch ra ( bài Hoa Dong Riềng ,Nhà Quê ; Chờ Đợi Tháng Ba …). Nhưng Đồng Đức Bốn không có cái tài hoa cuả Nguyễn Bính , mà có cái sức cuả một anh lực điền ,  cố sức cày sâu cuốc bẫm , cũng nhặt được hạt rơi hạt rụng . Bài sau đây chưa thành thơ Lục Bát.

    Cuối cùng nếu phải ra đi
    Em xin gửi lại những gì cho anh

    Anh dặn em bấy nhiêu lời
    Khi mang xuống mộ cùng người tri âm
    Anh tặng em quả chuông chùa
    Khi ba tiếng mở thì mưa bỗng rào…

                    ( Đồng Đức Bốn  - Kính gửi anh Điềm )

    Ở miền Nam , Phạm Thiên Thư tiếp bước Nguyễn Du bằng Lục bát sang trọng ,  ngôn ngữ trong veo. Lục Bát cuả Phạm Thiên Thư đạt tới sự hoà điệu cuả tiếng Việt giản dị , tính tư tưởng cuả Thiền và chất trí tuệ cổ điển phương Đông .Hồn thơ Phạm Thiên Thư thật tinh khôi

                                                 …Đôi uyên ương trắng bay rồi
    Tiếng nghe tha thiết bên trời chớm đông
    Nửa đêm đắp mảnh chăn hồng
    Lại nghe hoa lạnh ngoài đồng thiết tha

    Con chim chết dưới cội hoa
    Tiếng kêu rụng giữa giang hà xanh xao
    Mai anh chết dưới cội đào
    Khóc anh xin nhỏ lệ vào thiên thu

            ( Phạm Thiên Thư – Đưa Em Tìm Động Hoa Vàng )
     

     Bùi Giáng làm mới Lục bát bằng chữ nghiã trùng trùng điệp điệp , bằng sự đan cài  từ Hán Việt và thuần Việt , bằng tài hoa rất mực trong những lời cợt đuà như con trẻ , nói chuyện không đâu mà thành tư tưởng . Thơ Bùi Giáng là thơ tư tưởng. Kiểu ngôn ngữ Bùi Giáng có ảnh hưởng mạnh mẽ đến nhiều nhà thơ khác ở miền Nam đương thời


    Chào em? có lẽ chẳng nên
    Nói gì nữa cả? giữa đêm tối mò!
    Chào em tính mệnh so đo?
    Chào em tính thể tò mò tuyết vân?
    Ấy xa xôi ? ấy gũi gần ?
    Từ từ tự hỏi, tần ngần em sẽ thấy ra
    Đi về trong cõi người ta
    Người là người lạ  ta là quá quen ?
    Anh từ thể dục dưỡng điên
    Thành thân thơ mộng thiên nhiên một giờ

                                                (Bùi Giáng - Chào Em )

    Du Tử Lê thử nghiệm  cách tân Lục Bát, bằng cách dùng nhịp lẻ, nhịp chỏi,  ngắt câu, xuống hàng , dùng dấu phẩy (, ) , dấu gạch nghiêng (slash). Du Tử Lê cũng có những bài Lục Bát thành công như Chân Dung , Cõi Tôi , song với  lối cách tân ấy , Du Tử Lê đã băm nát nhịp thơ , làm bầm dập Thi thể , Lục Bát  thành ngọng nghịu quá đỗi .


    thắp thêm nến. Gọi vai về
    dấu môi Bồ Tát, lá, lìa Austin
    biển lần theo chân Quán Âm
    ngón tay tràng hạt, nhang, đèn, phố, lu
    tóc thơm ngực, múi khuya, mù
    trái vun ấn tượng; nẫu lìa, biệt đen.
    thắp thêm nến. Giới định, thiền
    giải oan chuông, mõ; xóa kinh điển, người
    gửi thêm đời, muộn, chút tôi
    rớt trên lục tự; rũ ngoài tam quan.
    thắp thêm nến. Nhiễu tâm phiền
    gió, thâm, tím ngọn, cây tiền thân, mưa.
                 ( Khúc Tháng Hai, Chín Sáu – Du Tử Lê )
     

    Lục Bát hay là ở nhịp điệu tự nhiên như hơi thở , như lời nói. Nhạc cuả Lục Bát là nhạc cuả tiếng  Việt đa thanh mượt mà  , với rất nhiều từ láy,  từ ghép . Nhạc cuả Lục Bát là nhạc cuả tâm hồn Việt , bình dị nhưng  cao vời . Nhạc cuả Lục bát là nhạc cuả hình tượng , không phải nhạc cuả kỹ thuật dấu phẩy ( , ) . Xin thử lắng nghe câu thơ Kiều :

                                                    Cánh hồng bay bổng tuyệt vời

                                                    Đã mòn con mắt phương trời đăm đăm

                                                                                                                      ( Nguyễn Du  )

                    Giai điệu vút lên , liền mạch , bay bổng , xa thẳm trời xanh muôn trùng , không thể là nhịp chỏi , nhịp lẻ . Nhạc thơ ấy không thể dùng dấu phẩy mà ngắt ra . Bởi  nếu chặt khúc câu thơ , cánh hồng sẽ gẫy  và con chim hồng tuyệt vời ấy sẽ rơi xuống đất , chết cùng với Lục bát . Cũng vậy con mắt đăm đăm là con mắt nhìn mãi về xa xăm , làm sao cắt khúc được sự dõi theo không cùng ấy cuả tâm thức ?

    Có những  cách làm mới Lục Bát bằng thơ ngắt dòng , thơ bậc thang . Nhưng Đó chỉ là mới cái

     dáng vẻ câu thơ , không tạo ra được cái mới nghệ thuật cho Lục Bát

                                                    LỤC BÁT Ở ĐÈO NGANG

                                                                Dập dềnh bóng núi . Đèo Ngang

                                                                Mình ta

                                                                Với nỗi buồn vàng

                                                                Trong tay.

                                                                Đường xa

                                                                Chim mỏi cánh bay

                                                                Chở theo

                                                                Một khối tình đầy

                                                                Long đong

                                                                Qua vùng nước trắng mênh mông

                                                                Tàu trôi

                                                                Ta cũng bồng bềnh trôi theo

                                                                Bướm non tơ

                                                                Khóc trong chiều

                                                                Vẫy tay

                                                                Gửi một lời yêu

                                                                Lỡ làng

                                                                Thôi thì thôi

                                                                Nỗi buồn vàng

                                                                Thả ta xuống đỉnh trời hoang

                                                                Một mình..

                                                                            ( Phạm Thị Ngọc Liên -19-10-1990 )

                                                    VIẾT TRONG QUÁN CÀ PHÊ

                                                    Ly cà phê nưã

                                                                            tỉnh

                                                                                    mê

                                                    Từng đôi sớm biết đi về có nhau

                                                    Còn em

                                                                lãng đãng đi đâu

                                                    Anh về

                                                                so sẫm

                                                                            đuã màu

                                                                                           gỗ mun

                                                    Trơ vơ riêng chiếc bưã thường

                                                    Qua phin hồng hạnh

                                                                                    giọt buồn lọc mau

                                                    Ai nhường nưả giọt chung màu

                                                    Cho tôi tỉnh táo khuấy sầu

                                                                                              tan chăng

                                                                                      ( Hoàng Cầm  – 1992 )

                    Gần đây ,Trần Ngọc Tuấn viết Lục Bát Tứ Tuyệt với tư tưởng Thiền . Đó là một chọn lưạ không dễ dàng chút nào. Tứ Tuyệt có độ nén rất cao . Ca dao lại vút đi rất nhanh trong sự phát triển tứ thơ .Và không dể để chuyển hoá tư tưởng Thiền thành một tứ thơ vưà thanh thoát mượt mà  Lục Bát vưà uyên bác trí tuệ  Tứ Tuyệt .Qua Dốc Sương Mù cuả Trần Ngoc Tuấn là một thành công bước đầu

                                                   

                                                    Gánh củi qua dốc sương mù

                                                    Mồ hôi giọt giọt , gió ù ù bay

                                                    Nghìn tia nắng dệt trang ngày

                                                    Bước chân hoan hỉ , đêm này lưả reo

                                                                         (   tậpthơ Suối Reo – Nxb Hội Nhà Văn 2006 )

                    Những nhà thơ trẻ nhưNguyễn Việt Chiến ( Tiếng Trăng , Cát Đợi ..), Nguyễn Thế Hoàng Linh ( Bến , Khẩu Vị , Chuyển Hoa, Tinh Mơ ..) có  chạm đến Lục Bát , nhưng hồn thơ chưa định hình

    TRẢI CHIẾU NGẮM TRĂNG
    cụ bà trải chiếu giữa sân
    cụ ông đập đập hai chân vào ngồi
    chán ghê hết thuốc lào rồi
    trưa vừa rào lại đấy thôi quên à
    tôi bảo hết thuốc lào mà
    vừa cơm xong nấu cháo gà gì ông
    điếc rồi thế có chán không

    giờ này còn định ra sông tắm trời
    ông đúng là đồ dở hơi
    dở hơi mà lại biết bơi đấy bà
    ông bảo gì mà cháy nhà
    phỉ phui cái miệng không là chết oan

                       ( Nguyễn Thế Hoàng Linh 16.06.07 )

    4.Ai đã đặt chân vào đền thiêng Lục bát ?

                    Người ngồi trong đền phải là nhà thơ mà  Lục bát là sự chọn lưạ cho sự nghiệp cuả mình , phải có được nhiều bài Lục bát hay (2), phải có những đóng góp làm phát triển Lục Bát. Và nhất là phải viết được những trường ca Lục Bát có giá trị . Chính trường ca Lục Bát khẳng định tài năng cuả nhà thơ .Những nhà thơ chỉ tạt ngang hoặc chợt rẽ vào Lục Bát,   vốn sống và vốn từ nghèo nàn , sẽ chết yểu  trên đường  tìm vần , sẽ chẳng đủ tình , đủ ý , đủ hơi sức sáng tạo trên con đường càng đi càng dẫn đến tuyệt lộ .

                Nguyễn Du  là người giữ đền , không phải là người xây đền , vì trước Nguyễn Du , Thiên Nam Ngữ Lục đã là một toà nhà  đồ sộ ( 8.136 câu Lục Bát ) . Nguyễn Du làm cho Lục Bát trở thành đền thiêng cuả thi ca dân tộc .

    Tiếp theo,  Nguyễn Bính  là người bước chân vào đền và ngồi chiếu trên , vì ông có riêng một góc trời Lục Bát không bị Nguyễn Du che lấp. Tất nhiên Lục Bát Nguyễn Bính không thể sánh được với Lục Bát Đoạn Trường Tân Thanh  .

    Tố Hữu ngồi ở một chiếu khác , Lục Bát  Tố Hữu chuyên chở được đời sống hiện đại , đời sống dân tộc trong kháng chiến ( Việt Bắc , Nước Non Ngàn Dặm , Mẹ Suốt .. ) .Điều mà Nguyễn Du đã không làm được trong thời đại cuả ông. Lục bát Nguyễn Du không chuyên chở được những biến đổi bể dâu thời Lê-Trịnh-Gia Long , không  ghi lại được những trang hào hùng cuả dân tộc khi Nguyễn Huệ phá tan quân Thanh1789.

     Người ngồi ngang hàng với Nguyễn Du là Phạm Thiên Thư .Ông  đã viết 20.000 câu Lục Bát . Đoạn Trường Vô Thanh cuả ông dài hơn truyện Kiều cuả Nguyễn Du 20 câu . Đưa Em Tìm động Hoa Vàng là một trong những Lục bát tình hiện đại tuyệt hay .Phạm Thiên Thư sáng tác bằng vô thức , cõi vô thức đã đạt tới bước đại ngộ cuả Thiền .

     Bùi Giáng là người phá đền và xây mới bằng những câu Lục Bát nghịch ngợm tài hoa , như không thể nghịch ngợm tài hoa hơn (3).

    Còn ai nưã đã bước vào đền , xin bạn đọc bổ khuyết cho…

                Lục Bát là  cõi trời mênh mông cuả thi ca dân tộc. Thế kỷ XXI ai sẽ là người  bước vào ngôi đền thiêng ấy  ? ai sẽ khai mở được những lối đi mới vào đền ? Tôi chưa thấy được bóng dáng nhà thơ trẻ nào hôm nay chuẩn bị cho hành trình bay vào cõi trời  mênh mông ấy.

                                                                                                                             2007

    (Nguồn : CHÚT TÌNH TRI ÂM, Bùi Công Thuấn. Nxb Hội Nhà Văn 2009)

    [Ghi chú : có người không đồng ý đặt Thơ lục bát Tố Hữu vào đền thiêng thơ Lục Bát. Có lẽ họ nhìn thơ Tố Hữu qua con người chính trị của ông,  thơ Tố Hữu là thơ chính trị.Nhưng  Xin lưu ý rằng mọi đề tài, mọi nội dung đều bình đẳng. Đề tài tình yêu lứa đôi, tình quê hương hay đề tài thế sự, chính trị không có gì khác nhau. Vấn đề là tài năng nghệ thuật của nhà thơ có biến những chất liệu, đề tài ấy thành thơ hay không. Hẳn nhiên người ta không thể phủ định được thơ Tố Hữu trong dòng chảy thơ VN đương đại.]

    _____________________________________________________________________________

    Xin đọc thêm ;

                    (1) Trần Mai Ninh –Nxb Văn Học 1980. tr 73 -74

           (2)Bùi Công Thuấn – ĐI TÌM THƠ HAY – www.vannghesongcuulong.org.vn ( tháng 5/2007 )

           (3)Bùi Công Thuấn – BÙI GIÁNG , AI NGƯỜI CHIA XẺ