Người dân tộc ở vùng cao đại ngàn Trương Sơn Quảng Trị vốn nổi tiếng với những phong tục văn hóa tâm linh mang tính chất bí ẩn, huyền bí. "Rừng ma" cũng là một trong những vô vàn của sự kỳ bí ấy hiện vẫn được nhiều người quan tâm chú ý…

Với người Vân Kiều - Pa Cô, ở Đakrông, hay Hướng Hóa, Vĩnh Linh (Quảng Trị) thì mảnh đất an táng cho người chết trong dòng họ dưới tán rừng được gọi là "rừng ma". Họ bảo vệ "rừng ma" chính là bảo vệ đời sống tâm linh, bảo vệ phần hồn của mình và dòng tộc...

Sinh ra ở rừng chết… về với rừng

Dòng sông Sê Pôn hay Đakrông, Sê Băng Hiêng đều chảy chia đôi đường biên giới Việt Lào. Bên kia của những dòng huyền thoại ấy là những cánh rừng hoang vu ngút ngàn thuộc đất nước bạn Lào trải dài hút tầm mắt. Bên này - nước Việt, vùng đất thuộc các xã A Dơi, Xã Thanh, Xã Thuận, Xã Xí... huyện Hướng Hoá, A Bung, A Ngo, Tà Long… huyện Đakrông Quảng Trị… cũng có những khu rừng xanh tốt, rậm rạp. Và hầu hết những cánh rừng giữa đại ngàn ấy được người dân tộc thiểu số chọn làm nới chôn cất người chết. Họ gọi những khu rừng chôn người chết này là "rừng ma".

Hồ Thông - người dẫn đường cuộc “đột nhập” rừng ma ở Quảng Trị

Lần theo lời chỉ dẫn của người dân, chúng tôi tìm đến nhà già làng bản Pa Roi (xã A Dơi- Hướng Hóa) lúc trời vừa chập choạng. Và cũng là lúc già Pả Chiêng vừa trở về nhà sau một ngày trên nương. Già Chiêng đón khách lạ với vẻ ngờ ngợ, cảnh giác: "Anh vào đây có việc gì, đã báo cho cán bộ biên phòng chưa?". Tôi đưa giấy giới thiệu, nói đã báo với cán bộ biên phòng và muốn vào đây để xin phép tìm hiểu về những khu "rừng ma" của bản. Nghe tôi nói vậy, già Chiêng xởi lởi mời khách cùng ăn bữa cơm tối với những món ăn đặc sản như: măng rừng luộc chấm muối ớt, cơm trắng…

Đêm, ở đại ngàn Trường Sơn, bên bếp lửa ở chính giữa ngôi nhà sàn lộng gió cháy bập bùng, già Chiêng nói về “rừng ma” như chuyện cổ tích. 

Già bảo: "Người Vân Kiều- Pa Cô quan niệm, sống chết là thuận theo quy luật của tự nhiên. Con người cũng như cái cây, con thú trong rừng, có sinh ra, lớn lên thì cũng phải chết đi. Sống được rừng che chở, được rừng cho cái ăn, cái mặc; ngôi nhà để ở, con nước để uống, nên khi chết chỉ trở lại với rừng, sống một thế giới khác với rừng mà thôi. Khi chết, người Vân Kiều- Pa Cô sẽ chôn người thân dưới những tán cây rừng to như một lời khẩn nguyện, mong thần rừng che chở cho linh hồn người chết. Vậy nên, chốn ấy như linh hồn của dòng tộc người Vân Kiều- Pa Cô miềng vậy".

Già Chiêng khẳng định, mỗi dòng tộc trong các bản của Vân Kiều - Pa Cô ở đại ngàn Trường Sơn Quảng Trị được gọi là một xâu. Mỗi xâu sẽ có một "rừng ma" riêng với hàng trăm ngôi mộ được chôn từ đời này sang đời khác. Tục chôn người của bà con Vân Kiều cũng rất đơn giản, sau khi người chết qua đời, nếu chết do đau ốm, bệnh tật tuổi cao... sẽ được người trong dòng họ chôn bên phải, người nào xấu số chết như đi rừng gặp nạn, bị tai nạn giao thông... sẽ được chôn về phía bên trái của "rừng ma"…

Để đánh dấu một người thân đã mất, người đứng đầu xâu ấy có nhiệm vụ lấy một cái bát sứ hoặc bát sát treo lên trong nhà với những dụng cụ như dây thừng, hay một vài cây nêu.

“Đột nhập” rừng ma

Gà rừng cất tiếng gáy, mặt trời cũng vừa ló ra với những tia nắng chói xuyên qua những cánh rừng rậm, bản Pa Roi ở Hướng Hóa bừng tỉnh giấc. Người lớn trong bản vội vã về thị trấn để kịp bán gùi măng rừng, đấu gạo rồi mua thêm những dụng cụ như: dao, dây thừng hay lưới bắt cá... về bản. 

Hồ Thông, chàng thanh niên của bản Pa Roi được già Chiêng tin tưởng “phái” làm cán bộ đường lối dẫn chúng tôi vào mục sở thị "rừng ma" cũng đã có mặt ở phía sân nhà gia Chiêng. Con đường dài vào rừng thiêng âm u đến kỳ lạ, sương núi giăng ngang vắt trên từng tán lá rừng rồi treo lơ lửng trên những đỉnh núi cao vời vợi. 

Nhưng tảng đá ở “rừng ma” đánh dấu ở đó có những nấm mộ

Vừa đi, Hồ Thông vừa kể với tôi những câu chuyện về "rừng ma" của xâu mình đầy niềm tự hào. Theo Hồ Thông, từ ngàn xưa, vùng đất Pa Roi nép mình bên dòng sông Sê Pôn chỉ có lác đác vài khu "rừng ma" của người Vân Kiều - Pa Cô bản địa. Sau đó, thấy vùng đất này bằng phẳng lại tốt tươi nên người các nơi khác đổ về làm ăn sinh sống và định cư nơi đây ngày càng đông. Dần dần, các xâu đều khoanh đất cho dòng họ mình để chôn cất người thân nên ngày nay mới có nhiều rừng thiêng đến lạ lùng thế. 

Đường đến “rừng ma” càng lúc càng vất vả và khó đi hơn bởi cây cối rậm rạp. Anh Hồ Thông phải luôn tay chặt các cành dây leo để mở đường cho chúng tôi đi. 

Lý giải cho việc đường vào “rừng ma” khó khăn và trở ngại đến thế Hồ Thông nói: "Vì dân bản chôn người chết xong thì ba chân bốn cẳng chạy thật nhanh về nhà để con ma không đuổi kịp, không trở về làng làm hại mùa màng, làm hại bà con dân bản. Người dân không để lại dấu đường vì sợ người chết nhớ thương người những người đang sống mà về… làm khó, nên đường đi càng ngày càng bị phủ kín cây rừng", Hồ Thông nói. 

Rừng ở “rừng ma” là rừng với những cây cổ thụ to và rậm rạp

Khoảng giữa trưa, chúng tôi đặt chân đến khu "rừng ma" của xâu già làng Pả Chiêng. Hàng chục nấm mồ hiện ra dưới những tán lá rừng, cây rậm mờ mờ, ảo ảo. Những ngôi mộ rêu xanh và lá cây rừng rụng phủ kín, nhiều lúc đạp lên những nấm mộ ngay dưới chân mình mà không hề hay biết...

Vào rừng ma phải làm lễ… cúng

Người Vân Kiều- Pa Cô rất tự hào về khu "rừng ma" của xâu mình. Theo quy ước thì người của xâu nào chết phải được chôn ở phần đất của xâu đó. Không ai được xâm phạm hay tranh giành phần rừng của người khác. Mặc dù chôn không dấu, không vết nhưng không bao giờ có chuyện nhầm lẫn từ xâu này sang xâu khác. 

Theo tục chôn của người Vân Kiều- Pa Cô, sau khi chôn cất người chết xong, người thân trong gia đình không bao giờ quay lại ngôi mộ đó. Hàng năm, khi nào con lợn trong chuồng, con dê trên rẫy đã lớn, người Vân Kiều sẽ tổ chức cúng ma để tưởng nhớ đến người thân đã mất. Việc cúng bái của người Vân Kiều - Pa Cô cũng không cầu kỳ. Tùy thuộc vào ý nguyện và điều kiện của từng nhà mà lễ vật cúng khác nhau. Và khi cúng lễ cho người thân, người Vân Kiều - Pa Cô còn mời người của xâu khác cùng chung vui rồi nhớ về người quá cố. 

Mỗi dòng họ người Vân Kiều- Pa Cô đều có hệ thống bát treo trong nhà đánh dấu cho những người đã khuất…

Trái ngược với việc cúng bái đơn giản, nơi chôn người chết (rừng ma) đối với người Vân Kiều- Pa Cô là vô cùng linh thiêng, với nhiều điều cấm kỵ nghiêm ngặt. Theo già làng Pả Chiêng, suốt cuộc đời gắn với rừng, nên người Vân Kiều xem các khu "rừng ma" là một phần tài sản của dòng họ mình, không ai nỡ chặt phá. Nếu gia đình, dòng họ hay ai đó bên ngoài có việc gì cần đến gỗ thì phải xin phép người đứng đầu xâu. Sau đó vị đầu xâu sẽ đừng ra làm lễ cúng. Nếu giàu thì giết mấy con bò, con trâu, còn nghèo thì phải có gà trống để cúng thần mới được vào khai thác. 

Người Vân Kiều quan niệm rằng, ngôi mộ của người chết là chốn linh thiêng, không ai được đào bới, cải táng, Hôm vào rừng ma, chúng tôi bắt gặp hàng trăm ngôi mộ bị mưa rừng xói lở hoặc bị thú đào bới tanh bành. Hồ Thông giải thích: "Biết những ngôi mộ của bà con mình bị xói lở nhưng dân bản cũng không thể đắp lại. Luật ở bản đã quy định rồi, để người sống được yên, không ai được dọn dẹp, xây dựng gì ở phần mộ đó cả". 

"Sở dĩ dọc khu vực biên giới bên sông Sê Pôn còn giữ được những khu rừng xanh tốt là nhờ "luật" rừng ma đã đi vào ý thức của dân bản. Ở trong các khu rừng này, hầu như không có chuyện người dân tự ý vào phá rừng. Nhờ uy tín của người đứng đầu bản nên công tác kết hợp vận động người dân tham gia bảo vệ rừng rất tốt. Ai cũng muốn giữ bằng được những cánh rừng của bản", Thiếu tá Trần Văn Xuân, cán bộ Trạm biên phòng Pả Roi cho biết. 

Con ông Nguyên Quang Tám, nguyên Chủ tịch UBND huyện Hướng Hóa cho biết, trước đây khi còn đương chức, ông từng vận động một số xâu nên thay đổi tập tục chôn cất người chết theo cách người kinh để đảm bảo môi trường và tiện cho chăm sóc người đã chết, song với nhiều lý do về mặt tâm linh, tập tục nên việc vận động này không mấy hiệu quả. 

Mặt khác, do các bản làng người đồng bào chủ yếu sống sâu giữa đại ngàn nên đường đến với dân bản gặp nhiều khó khăn, phương tiện truyền thông cũng hạn chế nên việc tồn tại “rừng ma” như những điều bí ẩn, linh thiêng chưa thể thay đổi được. 

Nguyên Anh