Tất nhiên, một trong những chủ nợ của Vinashin - công ty Elliott VIN (Hà Lan) B.V. - đã phải nghiên cứu rất kỹ khả năng thắng kiện mới chính thức khởi kiện Vinashin tại London vào ngày 01/11/2011 vừa qua.

Nhưng đối với Vinashin, vấn đề của chủ nợ là khả năng thu hồi nợ chứ không còn là thắng kiện nữa. Trường hợp lý tưởng là Nhà nước (Chính phủ) CHXHCN Việt Nam chịu trách nhiệm trả các khoản nợ của Vinashin. Nếu không, phải tịch thu được tài sản của Vinashin. Đây là những việc không dễ.

1. Chính phủ Việt nam không bảo lãnh vay cho Vinashin, không có hợp đồng bảo lãnh, thư bảo lãnh hay bất kỳ văn bản bảo lãnh nào được chính phủ Việt Nam ký kết với chủ nợ nước ngoài của Vinashin.

Dù Việt Nam nhiều lần khẳng định thực hiện nền kinh tế thị trường theo định hướng XHCN với trụ cột là các doanh nghiệp nhà nước; Dù Nghị định 134/2005/NĐ – CP  về quản lý vay và trả nợ nước ngoài xác định nguyên tắc Chính phủ thống nhất quản lý toàn diện nợ nước ngoài của quốc gia, nhưng phải hiểu nợ quốc gia là những khoản nợ do chính phủ trực tiếp ký kết vay hoặc trực tiếp bảo lãnh vay; Dù nhà nước (chính phủ) là chủ sở hữu các tập đoàn, công ty nhà nước, thì cũng chỉ chịu trách nhiệm về nợ của chúng trong giới hạn luật định đối với chủ sở hữu, chứ không chịu trách nhiệm trả nợ thay doanh nghiệp - một pháp nhân độc lập với chủ sở hữu.

Trong trường hợp (1), với phán quyết của Tòa án tại London buộc Vinashin phải trả nợ, Công ty Elliott VIN có quyền tịch thu tài sản; các khoản tiền trong tài khoản, đang thanh toán hoặc sẽ được thanh toán theo các Hợp đồng của Vinashin với đối tác; v.v... ở nước ngoài của Vinashin. Nhưng không được phép đụng đến tài sản ở nước ngoài của chính phủ, nhà nước Việt Nam, chẳng hạn tịch thu máy bay của Vietnam Airlines.

Việc tịch thu tài sản, tiền của Vinashin tại Việt Nam còn khó hơn nhiều. Vì phán quyết của Tòa ở London còn phải được Tòa án Việt Nam công nhận và cho phép thi hành tại Việt Nam.

Tất nhiên Vinashin sẽ gặp rất nhiều khó khăn trong việc phải hoàn thành các hợp đồng quốc tế đã ký kết và hầu như không thể tiếp tục hoạt động trên thị trường quốc tế nữa. Nhưng giải thể Vinashin, rồi cho thành lập các pháp nhân khác kế thừa cơ sở vật chất, cơ sở hạ tầng của nó để hoạt động tiếp, không phải là điều gì quá khó tại

2. Tuy nhiên, dù không ký bảo lãnh cho Vinashin, chính phủ (Nhà nước) Việt Nam vẫn có thể phải có trách nhiệm trả nợ cho Vinashin. Theo truyền thống và tập quán quốc tế, đối với cộng đồng quốc tế, nghĩa vụ pháp lý của một nhà nước còn được xác lập trên những tuyên bố ý chí đơn phương.

Đó là những tuyên bố, phát biểu hay ý kiến (văn bản hoặc không) của chính phủ hoặc người đại diện chính phủ (Người phát ngôn, Bộ trưởng, Thứ trưởng, người được ủy quyền…) tại các cuộc họp, hội thảo, gặp gỡ,… chính thức (công khai hay không công khai) về một vấn đề cụ thể. Chính phủ Việt Nam ngoài một số tuyên bố, hứa hẹn hỗ trợ Vinashin công khai trên diễn đàn Việt Nam và quốc tế, còn có cả thư chính thức hậu thuẫn Vinashin vay tiền (Letter of Comfort). Trong trường hợp này, Tòa án sẽ xem xét trách nhiệm của Chính phủ theo từng vụ việc cụ thể. Tòa án của Anh Quốc xét xử về cơ bản theo nguyên tắc án lệ. Án lệ cho việc xem xét nghĩa vụ pháp lý của Nhà nước trên cơ sở các tuyên bố ý chí đơn phương không thiếu, mà đặc biệt là tại Tòa trọng tài Mỹ - Iran (Iran - US Claims Tribunal).

Khả năng chính phủ Việt Nam bị Tòa án ở London tuyên phải có nghĩa vụ trả nợ thay cho Vinashin rõ ràng không hề thấp. Trong trường hợp này, nếu chính phủ không trả nợ đúng hạn, Công ty Elliott VIN có quyền niêm phong, tịch thu các tài sản của nước CHXHCN Việt Nam ở nước ngoài để trừ nợ. Máy bay của VietnamAirlines đậu tại sân bay nước ngoài cũng có thể bị tịch thu.

Dù Vinashin hay Nhà nước phải trả nợ - ngoài khoản tiền phải trả (cả nợ gốc và tiền lãi) không thể coi là thiệt hại - thì các thiệt hại vật chất dù lớn đến đâu cũng không bằng thiệt hại mọi mặt do đánh mất lòng tin từng được cộng đồng quốc tế trao tặng và cái giá rất lớn sẽ phải trả cho quá trình phát triển đất nước trong sự bất tín nhiệm của cộng đồng các nhà đầu tư quốc tế.

Thông thường, một doanh nghiệp Nhà nước (như Vinashin) của một Nhà nước có chỉ số tín nhiệm hạng B (đối với Việt Nam) không thể vay vốn của các nhà đầu tư quốc tế, nếu không có bảo đảm trả được nợ của nhà nước với những điều kiện khắt khe. Bảo đảm này được thực hiện dưới hai hình thức cơ bản: Hợp đồng bảo lãnh tín dụng giữa chính phủ và chủ nợ, hoặc tuyên bố đơn phương như đã nói ở trên. Tất nhiên, chủ nợ quốc tế chỉ có thể chấp nhận hình thức bảo đảm qua các tuyên bố đơn phương đối với những nước mà họ tin rằng đã hội nhập quốc tế ở mức độ đã thật sự ý thức được trách nhiệm, cũng như "luật chơi“ đối với cộng đồng quốc tế. Cho Vinashin vay tiền mà không cần đến hợp đồng bảo lãnh, Việt Nam đã được cộng đồng quốc tế đánh giá như một thành viên bình đẳng của cộng đồng. Họ đã sớm tặng một tài sản vô giá cho chính phủ Việt Nam: niềm tin vào ý thức trách nhiệm của chính phủ Việt Nam đối với cộng đồng các nhà đầu tư quốc tế.

Việc xử lý tình trạng mất khả năng chi trả của Vinashin không theo chuẩn mực trong nước, cũng không theo chuẩn mực quốc tế (trong khi vẫn có những phương án giải quyết tốt hơn đảm bảo được quyền lợi của chủ nợ, của Vinashin và giữ được uy tín của chính phủ), đã khiến cộng đồng các nhà đầu tư quốc tế đặc biệt lo ngại vì họ không thể tính toán, lường trước được những rủi ro khi cho Việt Nam vay. Việc phủ nhận trách nhiệm trả nợ thay Vinashin khiến cộng đồng quốc tế thất vọng và phải thận trọng xét lại các tiêu chí mà họ dùng để đánh giá độ tin cậy của một chính phủ như chính phủ Việt Nam.

Hậu quả cách giải quyết nợ của Vinashin có ảnh hưởng tiêu cực nghiêm trọng đến rất nhiều lĩnh vực. Chắc chắn doanh nghiệp Việt Nam từ nay sẽ rất khó vay vốn nước ngoài. Nếu được, thì cũng phải với những điều kiện khắt khe nhất, lãi suất cao nhất. Vốn FDI đăng ký sẽ giảm mạnh, giải ngân thực tế còn giảm nhanh hơn nhiều, v.v... Nhưng trên tất cả những điều đó, mọi quan hệ bình đẳng mang lại lợi ích thật sự chỉ có thể có được trên sự tin cậy lẫn nhau. "Một lần bất tín, vạn lần bất tin“, cái giá để lấy lại lòng tin mới thật là vô giá.