Tuệ Tĩnh Thiền sư thường được gọi tắt là Tuệ Tĩnh. Tên thật là Nguyễn Bá Tĩnh người làng Nghĩa Phú, tổng Văn Thái, huyện Cẩm Giàng, phủ Thượng Hồng(nay là tỉnh Hải Dương) được phong là ông tổ ngành dược Việt Nam và là người mở đầu cho nền y dược cổ truyền Việt Nam. Các bộ sách Nam Dược thần hiệu và Hồng Nghĩa giác tư y thư của ông không chỉ có ý nghĩa trong lịch sử y học mà cả trong lịch sử văn học Việt Nam.
 

Thiền Sư Tuệ Tĩnh được tôn là vị thánh tổ thuốc Nam. Tại Hải Dương, còn đền thờ ngài ở xã Cẩm Văn, Cẩm Vũ, ở chùa Hải Triều làng Yên Trung, nay là chùa Giám, xã Cẩm Sơn, huyện Cẩm Giàng, có tượng Tuệ Tĩnh. Câu đối thờ ngài ở đền Bia viết, dịch nghĩa như sau:

Mở rộng phương Tiên, công tế thế cao bằng Thái lĩnh

Sống nhờ của Phật, ơn cứu người rộng tựa Cẩm giang
 

Tuệ Tĩnh trồng cây thuốc, sưu tầm kinh nghiệm chữa bệnh trong dân gian, huấn luyện y học cho các tăng đồ. Ông đã tổng hợp y dược dân tộc cổ truyền trong bộ sách giá trị là bộ Nam dược thần hiệu chia làm 10 khoa. Đặc biệt, ông có bộ Hồng Nghĩa giác tư y thư  biên soạn bằng quốc âm, trong đó có bản thảo 500 vị thuốc nam, viết bằng thơ Đường luật (nôm), và bài "Phú thuốc Nam" 630 vị cũng dùng quốc ngữ. Thơ văn Nôm đời Trần rất hiếm, nếu quả thực đó là tác phẩm của ông thì Tuệ Tĩnh không những có vị trí trong lịch sử y học mà cả trong lịch sử văn học nữa.
 

Câu nói của Ngài: "Nam dược trị Nam nhân" thể hiện quan điểm đầy biện chứng về mối quan hệ mật thiết giữa con người với môi trường sống xung quanh. Quan điểm ấy dẫn dắt ông lên ngôi vị cao nhất của nền y học cổ truyền Việt Nam: Ông Thánh thuốc Nam! Ngài không rập khuôn theo các trước tác của các đời trước, không đưa kim, mộc, thủy, hỏa, thổ lên đầu mà xếp các cây cỏ trước tiên! Người đã nêu ra nhiều phương pháp khác nhau để chữa bệnh như: châm, chích, chườm, bóp, xoa, ăn, uống, hơ, xông, v.v.

Tuệ Tĩnh Thiền Sư đã không dừng lại ở vị trí một thầy thuốc chữa bệnh, người còn tự mình truyền bá phương pháp vệ sinh, xây dựng các đường chữa bệnh trong nhà chùa và trong làng xóm, các Đường do người sáng lập đều khám chữa bệnh miễn phí, đến ngày nay vẫn còn lưu truyền y đức ấy.  Dù là bất kỳ nơi đâu Tuệ Tỉnh Đường luôn là nơi khám chữa bệnh miễn phí cho bất kỳ ai.

Tuệ Tĩnh đã xây dựng 24 ngôi chùa, biến các chùa này thành nơi chữa bệnh. Ông tập hợp nhiều y án: 182 chứng bệnh được chữa bằng 3.873 phương thuốc. Ông cũng luôn luôn nhắc nhở mọi người chú ý nguyên nhân gây bệnh, tìm biện pháp phòng bệnh tích cực. Tuệ Tĩnh nhấn mạnh tác dụng việc rèn luyện thân thể và sinh hoạt điều độ. Ông nêu phương pháp dưỡng sinh tóm tắt trong 14 chữ:

  Bế tinh, dưỡng khí, tồn thầnThanh tâm, quả dục, thủ chân, luyện hình

Tuệ Tĩnh còn tập hợp những bài thuốc chữa bệnh cho gia súc. Có thể nói, người đã góp phần đặt cơ sở cho ngành thú y dân tộc của Việt Nam.

Khi Quân nhà Minh đưa chiếu sang đòi cống danh y để thị bệnh cho Hàng hậu của vua Minh lúc bấy giờ. Vì toàn bộ các danh y của Minh triều đều đã hoàn toàn bó tay trước căn bệnh của Hoàng hậu nọ. Tuệ Tĩnh đã xin đi cống sang nhà Minh. Toàn dân nước Nam đều tiết thương cho vị Bồ Tát Sống Tuệ Tỉnh, nếu người không đi thì nhà Minh sẽ có lý do đẩ đánh chiếm nước Nam.

Khi sang Trung Quốc người đã trị khỏi bệnh cho Hoàng hậu nên được vua Minh hết sức trọng dụng và phong Đại y Thiền sư. Người  xin vua Minh cho về nhưng đã không được chấp thuận. Bao năm người vẫn tiếp tục hành y cứu người. Khi mất người có xin "Hãy cho mộ tôi quay về nước Nam" và dưới mộ hãy khắc dòng chử "Sau này có Sứ nước Nam sang, hãy đem tro cốt tôi về đất mẹ"

Đến nhiều trăm năm sau thì di nguyện của người mới được thực hiện.

Hải Thượng Lãn Ông (thế kỷ XVIII) đã thừa kế 496 bài thơ dược tính của Nam dược thần hiệu chép vào sách Lĩnh nam bản thảo, với nhiều phương thuốc nam của Tuệ Tinh chép vào các tập Hành giản trân nhu và Bách gia trân tàng. Đường hướng dưỡng sinh của Tuệ Tỉnh về giữ gìn tinh khí thần để sống lâu cũng được Lãn Ông phụ họa thêm ở thiên Khởi cư của tập "Vệsinh yếu quyệt

Ngày nay, các di tích nói trên đã được Bộ Văn hóa xếp hạng là di tích lịch sử để tưởng nhớ công đức của vị Đại danh y Tuệ Tĩnh đối với sự nghiệp bảo vệ sức khỏe của dân tộc ta.

Về Phật học, ông đã giải nghĩa bằng chữ nôm (3)  sách Thiền tông Khóa Hư Lục của vua Trần Thái Tông soạn.

Sưu Tầm