trang Blog

trvsonTham gia: 17/12/2008
  • HÔ BÀI CHÒI QUÃNG NAM
    Giải Trí
    CameraNikon D3
    ISO3200
    Aperturef/8
    Exposure1/50th
    Focal Length200mm

    HÔ BÀI CHÒI QUÃNG NAM

    Liên hoan hô hát bài chòi ở Quảng Nam.

    ND - Ðầu xuân, ngành Văn hóa - Thông tin Quảng Nam tổ chức liên hoan hô hát bài chòi giữa các địa phương. Ðây là cách tốt nhất để giữ cho loại hình nghệ thuật truyền thống dân gian này không bị mai một.

     

    Bài chòi là một trò chơi dân gian ra đời từ rất lâu ở khu vực duyên hải miền trung Trung Bộ. Ðặc biệt ở Quảng Nam, bài chòi rất được phổ biến và là món ăn tinh thần không thể thiếu đối với nhân dân lao động.

    Bài chòi có hình thức chơi tương tự như chơi lô-tô với 32 tấm thẻ bài và không gian chơi diễn ra trong chín chiếc chòi làm bằng tre lợp tranh hay rạ thường được tổ chức vào ngày mồng 1 Tết đến ngày khai hạ mồng 7.

    Hiện nay ở Quảng Nam, hội bài chòi không chỉ gói gọn trong những ngày đầu xuân mà còn kéo dài cả tháng Giêng trong các dịp lễ hội truyền thống lớn nhỏ. Hội bài chòi thường được tổ chức ở những nơi công cộng rộng rãi, thoáng mát như ở ngã ba đầu làng, sân chợ, sân đình...

    Từ những ngày giáp Tết (khoảng 25, 26 tháng Chạp), mọi người bắt đầu tất bật với công việc đón tre, bện tranh làm chòi. Người ta dựng chín chòi bằng tre (gồm tám chòi cho người chơi và một chòi cho anh Hiệu) ở những nơi đã định với sự giúp đỡ rất vô tư của nhân dân. Mái chòi tre được trang trí rất đẹp, trên nóc cắm cờ hội. Trong mỗi chòi đều có ghế tre để ngồi và được treo một chiếc đèn lồng được làm rất cầu kỳ. Công việc dựng chòi bắt buộc phải hoàn tất trước đêm giao thừa để tối hôm đó chơi vài ván bài chòi lấy lệ.

    Từ tờ mờ sáng mồng 1 Tết, người ta bắt đầu tổ chức khai hội bài chòi. Những cụ già có vai vế trong làng làm lễ cúng thần linh, thổ địa, thành hoàng... cầu cho một năm mới gặp nhiều điều an lành, mùa màng bội thu, làng xóm trù phú. Trong khi đó, tiếng trống hội liên tục vang lên báo hiệu và thôi thúc dân làng đến chơi và nghe hô hát bài chòi. Nhân dân làng trên, xóm dưới trong những bộ trang phục đẹp nhất nô nức dắt díu nhau đến chơi bài chòi đầu năm tìm sự may mắn:

    Ham mê cái thứ bài chòi
    Bỏ con hắn khóc cho lòi rún ra

    Bài chòi cứ đánh mà chơi
    Dẫu mà để ruộng có tôi trông chừng

    Tiết xuân thôn xóm tưng bừng
    Kẻ chào thưa thím, người chào thưa anh

    Mấy chú chạy hiệu thiệt lanh
    Miệng hô, rút thẻ, loanh quanh chín chòi.

    Người chơi lần lượt chiếm các chòi, tìm cho mình một chỗ ngồi thật thoải mái, những người còn lại đứng ngồi bao quanh chín cái chòi để xem anh Hiệu vừa diễn trò vừa hát. Những người giúp việc cải trang thành những anh lính lệ (mặc quần áo như lính ngày xưa, đi chân đất và đội nón lá mầu đỏ) chạy đi chạy lại bán các thẻ bài và "cờ ngân" cho người chơi. Vật chơi là bộ bài có 32 thẻ bài, chia đều cho mười người, mỗi người ba quân, hai quân để lại.

    Người cầm chịch cuộc chơi (gọi là anh Hiệu hay Cái) cũng có một bộ thẻ bài như vậy đựng trong một ống tre trên một cây nọc cao (cây nọc cao vừa đủ để anh Hiệu không nhìn thấy các quân bài nhưng vừa đủ để rút được nó).

    Cuộc chơi bắt đầu khi anh Hiệu (mặc áo dài khăn đóng chỉnh tề) cất tiếng hò một bài lục bát hoặc song thất lục bát bằng chất giọng rặt phương ngữ tiếng Quảng Nam không lẫn vào đâu được.

    Bà con cô bác lẳng lặng mà nghe
    Tui hô cái quân bài, con gì nó ra đây...

    Sau câu hò mở đầu, anh Hiệu bắt đầu đưa tay rút một quân bài trong ống tre và hát vài câu ca dao hoặc bài vè có liên quan đến quân bài đó, sau đó xướng tên quân bài rõ to cho tất cả mọi người đều nghe. Những người dự hội im lặng lắng nghe lời hô của anh Hiệu để suy đoán hoặc tưởng tượng quân bài gì sẽ ra.

    Trong số mười người chơi ai có quân bài trùng với tên quân bài anh Hiệu vừa xướng thì hô to "có đây", lập tức một anh lính lệ sẽ chạy lại và trao cho người đó một lá cờ nhỏ (loại cờ xéo) và đổi lấy quân bài. Ván chơi kết thúc khi một trong số mười người chơi có đủ ba lá cờ liên tục, gọi là Tới (thắng cuộc) và người thắng cuộc sẽ nhận được một món quà như một cái lồng đèn, cái phích nước, mứt, bánh kẹo, hạt dưa... Và cứ như thế ván khác lại tiếp tục chơi.

    Cuộc chơi bài chòi có sinh động, có rôm rả hay không phụ thuộc hoàn toàn vào tài hô hát của anh Hiệu. Anh Hiệu phải là người có tài "ứng khẩu thành thơ". Anh Hiệu phải thuộc lòng hàng trăm bài thơ, bài vè, hàng nghìn câu ca dao; phải biết hát nam, hát khách, những làn điệu dân ca đặc trưng của những vùng miền xứ Quảng. Trong câu hát của anh Hiệu, có thể bắt gặp được những lời tự sự về nhân tình thế thái, về niềm vui trong cuộc sống, bình yên trong lao động, về những sinh hoạt hằng ngày, ca ngợi tình làng nghĩa xóm, cách đối nhân xử thế..., hay phê phán những thói hư, tật xấu ở đời...:

    Tay bưng đĩa muối, nắm dầm
    Vừa đi vừa chấm té ầm xuống mương

    Ông ầm huớ Ông ầm(1)

    Hay:

    Một hai bậu nói rằng không
    Dấu chân ai đứng bờ sông hai người
    Tứ cẳng huớ Tứ cẳng(1)

    Có những câu hát của anh Hiệu làm cho cả hội bài chòi cười nghiêng ngả bởi tính hài hước, vui nhộn, ý nghĩa sâu xa, tuy tục nhưng rất thanh, rất gần gũi, dân dã và đời thường:

    Cu(2) tôi ăn đậu ăn mè
    Ăn chi của chị chị đè con cu tui
    Chín cu huớ Chín cu(1)

    Hay:

    Lấy chồng từ thuở mười ba
    Chồng chê em bé không nằm với em
    Ðến khi mười tám, đôi mươi
    Em nằm dưới đất chồng lôi lên giường
    Lên giường anh nói anh thương

    Một anh thương, hai anh thương, ba anh thương...
    Anh thương chi hung rứa
    Cho bốn cái cẳng(3) giường nó rung rinh
    Tứ cẳng huớ Tứ cẳng(1)

    Chính vì tính dân dã, mộc mạc và vui nhộn nên trò chơi dân gian này thu hút rất nhiều người tham gia và xem. Ý nghĩa của nó còn vượt ra khỏi một hình thức sinh hoạt văn nghệ dân gian: là nơi trổ tài vừa biểu diễn, vừa hát hò, đối đáp; là nơi gặp gỡ của bà con làng trên xóm dưới... và đặc biệt đây còn là nơi nam thanh, nữ tú đến gặp gỡ, tìm hiểu, trao duyên.

    -----------------------

    (1) Ông ầm, Tứ cẳng, Chín cu: Tên gọi những quân bài trong 32 quân bài của trò chơi bài chòi.

    (2) Cu: Con chim cu.

    (3) Cẳng: chân.
    AN TRƯỜNG